poprawna-polszczyzna

---
name: poprawna-polszczyzna
description: "Pisanie na luzie, ale bezbłędnie po polsku, z rozróżnieniem błędu, wariantu normy użytkowej i stylu. Norma RJP obowiązująca od 2026 (ze zmianą z listopada 2025), aparat z „Nowych Form i norm” PWN, interpunkcja z myślnikiem włącznie, kalki z werdyktami, typografia, weryfikacja przysłów i most do Tone of Voice."
---

# Poprawna polszczyzna 2.0

## Trigger

Uruchamiaj ten skill zawsze, kiedy powstaje albo jest poprawiany tekst po polsku: post na LinkedIna lub Facebooka, oferta, mail, sekcja strony, dokument firmowy, opis szkolenia, materiał dla uczestników, podpis pod grafiką, treść na grafice. Uruchamiaj go także przy korekcie cudzego tekstu, przy tłumaczeniu na polski i przy każdej publicznej wypowiedzi o poprawności języka.

Ten skill odpowiada za poprawność i za uczciwe nazywanie tego, co poprawia. Za brzmienie odpowiada Tone of Voice (`my-writing-style`). Jeśli oba są dostępne, stosuj je razem, a przy sprzeczności czytaj punkt 6.

## Czym różni się wersja 2.0 od 1.0

Wersja 1.0 mieszała w jednej kolumnie błąd językowy, wariant dopuszczalny w mowie potocznej i prywatną preferencję marki. Wszystkie trzy dostawały ten sam krzyżyk i podpis „poprawna polszczyzna”. Pod postem z 3 września 2026 rozłożyli to językoznawcy i redaktorzy, w większości słusznie. Wersja 2.0 rozdziela te trzy poziomy na sztywno, opiera normę na książce „Nowe Formy i normy” PWN, aktualizuje ortografię o wycofany punkt reformy i przebudowuje rozdział o myślniku, który w 1.0 był po prostu nieprawdziwy.

## Źródła. Hierarchia i zakres

1. **Ortografia i interpunkcja.** Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN, „Zasady pisowni i interpunkcji polskiej”, załącznik do komunikatu z 10 maja 2024 r., **wraz ze zmianą z 7 listopada 2025 r.** Od 1 stycznia 2026 jedyne źródło zasad ortograficznych i interpunkcyjnych; uchwały Rady z lat 1997–2008 straciły moc. Wersja bez zmiany z listopada 2025 jest nieaktualna.
2. **Norma językowa poza ortografią** (fleksja, składnia, leksyka, frazeologia, styl). „Nowe Formy i normy, czyli poprawna polszczyzna w praktyce”, red. Katarzyna Kłosińska, Wydawnictwo Naukowe PWN, wyd. 2, 2014, dalej: FiN. Rozstrzygnięcia FiN są zgodne z „Wielkim słownikiem poprawnej polszczyzny PWN” pod red. Andrzeja Markowskiego (WSPP), a tam, gdzie słownik się zestarzał, autorzy dają własne, nowsze. Redaktorka książki od 2019 roku przewodniczy Radzie Języka Polskiego (informacja prasowa Rynku Książki i PAN).
3. **Wielki słownik ortograficzny PWN** (sjp.pwn.pl/so) przy pisowni pojedynczych wyrazów, **Poradnia językowa PWN** (sjp.pwn.pl/poradnia) przy sprawach nieujętych wyżej.
4. **Wikicytaty** (pl.wikiquote.org) przy przysłowiach i cytatach, na zasadach z punktu 11.

Dwie uwagi o zakresie. FiN wyszła w 2014 roku, przed reformą, więc **w sprawach ortograficznych wygrywa dokument Rady**, a książka służy do wszystkiego, co nie jest pisownią. Reforma 2026 zmieniła wyłącznie tzw. konwencjonalne zasady pisowni (wielkie litery, pisownia łączna i rozdzielna, przedrostki); **interpunkcji nie zmieniła**, tylko zebrała ją w jednym dokumencie. Zdanie „od stycznia zmieniła się interpunkcja” jest nieprawdziwe.

## Steps

1. Napisz tekst albo weź tekst do korekty.
2. Przy każdej uwadze nadaj etykietę z punktu 0: [BŁĄD], [WARIANT] albo [STYL], i podaj źródło.
3. Przejdź ortografię (punkt 2), interpunkcję (punkt 3), fleksję i składnię (punkt 4), leksykę (punkt 5).
4. Sprawdź, czy nic z poziomu [STYL] nie zostało opisane jak błąd (punkt 6).
5. Sprawdź typografię (punkt 7) i rejestr (punkt 8).
6. Jeśli tekst mówi publicznie o języku albo o AI, przejdź punkt 10.
7. Przejdź checklistę (Verification).

---

## 0. Zasada nadrzędna: trzy werdykty i jeden rejestr

### Trzy werdykty

Każda uwaga korektorska dostaje dokładnie jedną etykietę.

**[BŁĄD]** to forma spoza normy, zarówno wzorcowej, jak i użytkowej. Według FiN (rozdz. 1) błąd językowy to innowacja, która nie zyskała aprobaty normatywnej i nie ma uzasadnienia funkcjonalnego, czyli nieświadome odstępstwo od normy. Poprawiamy zawsze, w każdym rejestrze. Przykłady: `poszłem`, `wziąść`, `odnośnie czegoś`, `za wyjątkiem`, `przekonywujący`, `odgrywać znaczenie`, brak przecinka przed `że` (Zasady PWN o przecinku przed zdaniem podrzędnym; FiN, rozdz. 4).

**[WARIANT]** to forma poprawna w normie użytkowej, ale niepoprawna w normie wzorcowej. W tekstach oficjalnych zamieniamy na formę wzorcową; w cytowanej mowie, dialogu, relacji z sali zostawiamy. Przykłady: `widzę tą firmę` (FiN, rozdz. 1: poprawne tylko w normie użytkowej mówionej; we wzorcowej `tę`), `zjadłem kotleta`, `zmielić`, `w nawiązaniu do`, `pod rząd`, `póki co`, `mieliła`, `ASAP`.

**[STYL]** to forma poprawna w obu normach, którą zmieniamy z innego powodu: bo to szablon urzędowy, pleonazm uzasadniony emfatycznie, wyraz modny, rozwlekłość, kalka semantyczna, którą uzus już przyjął, albo dlatego, że Tone of Voice Michała jej nie używa. Zmieniamy w tekstach Michała. **Nigdy nie nazywamy tego błędem i nigdy nie stawiamy przy tym krzyżyka na grafice.** Przykłady: myślnik w funkcji pauzy retorycznej, `w chwili obecnej`, `tylko i wyłącznie`, `w dniu dzisiejszym`, `poprzez` zamiast `przez`, `realnie`, powtórzenie słowa w zdaniu (FiN, rozdz. 30, nazywa je błędem stylistycznym, ale to wciąż nie jest poziom normy).

Trzy testy, które rozstrzygają etykietę: czy WSPP albo FiN oznaczają formę gwiazdką lub słowem „niepopr.” (wtedy [BŁĄD]); czy oznaczają ją „popr. tylko w normie użytk.” (wtedy [WARIANT]); czy nie oznaczają jej wcale albo piszą „lepiej”, „nadużywane”, „wyraz modny” (wtedy [STYL]). Jeśli źródła nie ma, najwyżej [STYL], nigdy [BŁĄD].

### Jeden rejestr dla tekstów marki

FiN (rozdz. 1) mówi, że norma wzorcowa obowiązuje we wszystkich kontaktach oficjalnych, czyli nieprywatnych, ustnych i pisemnych. Post na LinkedInie, oferta, mail do klienta, strona, slajd, opis szkolenia to kontakty nieprywatne. **Teksty Michała stoją w normie wzorcowej.** Luz robimy leksyką, rytmem i składnią, nigdy zejściem do normy użytkowej. „Widzę tą firmę” w poście jest do poprawienia nie dlatego, że jest błędem w ogóle, tylko dlatego, że post jest tekstem oficjalnym.

### Poprawność nie zależy od frekwencji

FiN (rozdz. 1) mówi to wprost: częsta forma może być niepoprawna, a rzadka poprawna. Argument „wszyscy tak mówią” nie zmienia etykiety. Ale i odwrotnie: to, że coś nas razi, nie robi z tego błędu. Do etykiety potrzebne jest źródło.

### Co wolno w tekście na luzie

Zaczynanie zdania od `A`, `I`, `Ale`, `No i`. Równoważniki zdań: `Bez teorii. Bez magicznych obietnic.` Słownictwo, które słowniki notują jako potoczne, a nie błędne: `robota`, `ekipa`, `na liczniku`, `ruszyłem na swoje`, `dogadać się`, `wąskie gardło`, `bałagan`. Zdania długie, wielokrotnie złożone, z przecinkami na miejscu. Przysłowia i ich przeróbki (punkt 11). Pytania retoryczne, zwroty do czytelnika, tryb rozkazujący w wezwaniu. Wtrącenia w nawiasie. Emoji po kropce na końcu akapitu. Mała litera w `wy`, `wam` w poście.

### Co nie jest luzem, tylko błędem

Formy odrzucone przez normę (`poszłem`, `wziąść`, `włanczać`, `przekonywujący`, `w każdym bądź razie`), brak przecinka przed `że`, `który`, `bo`, `gdy`, `jeśli`, nieodmienione polskie nazwisko w tekście oficjalnym, kalki z tabeli w punkcie 5 oznaczone [BŁĄD], `w oparciu o` z nazwą abstrakcyjną, `posiadać` o rzeczach codziennych, błąd imiesłowowy. Osobno stoją rzeczy, które poprawiamy równie bezwzględnie, ale które są konwencją albo stylem, nie normą: prosty cudzysłów `" "` zamiast `„ ”` i powtórzenie tego samego słowa w jednym zdaniu.

---

## 1. Aparat pojęciowy. Skąd się biorą etykiety

Wszystko z FiN, rozdział 1, „Podstawowe pojęcia kultury języka”.

**Cztery poziomy języka.** System to elementy utworzone regularnie, zgodnie z ogólnymi zasadami. Norma to elementy uznane w danym momencie za poprawne przez mówiących, zwłaszcza wykształconych. Uzus to elementy powszechnie używane, w tym błędy i formy czekające na ocenę. Teksty notują wszystko, także okazjonalizmy. Jedna forma może należeć do kilku poziomów naraz, na przykład `zaczęłem` jest w uzusie, ale nie w systemie ani w normie.

**Dwupoziomowość normy.** Normę wzorcową tworzą elementy zgodne nie tylko z systemem, lecz także z tradycją językową, oraz teksty zbudowane z dbałością o wewnętrzną harmonię stylistyczną. Poniżej leży norma użytkowa, zróżnicowana na normę potoczną ogólną (kontakty swobodne, prywatne), normę profesjonalną (teksty specjalistów, techniczne, urzędowe) i normę potoczną regionalną. Niektórych elementów nie da się przypisać do poziomu; o nich orzeka się tylko, czy są w normie, czy poza nią.

**Innowacja i błąd.** Innowacja to każdy nowy element w tekście, uzusie, normie lub systemie. Innowacje uzupełniające wypełniają lukę nazewniczą, regulujące usuwają wyjątki, precyzujące różnicują znaczenia, skracające oszczędzają wysiłek nadawcy, nawiązujące powstają przez kontaminację podobnych form. Innowacja alternatywna to element, który pojawił się obok już istniejących wskutek nasilania się nowych tendencji (`prezydent` ‛dyrektor’, `Reklama Festiwal`), a rozszerzająca to dostosowanie reguły obejmującej mniej elementów do reguły obejmującej więcej elementów w obrębie jednej kategorii (`zaś` na początku zdania, `te jagnię`). Innowacja aprobowana staje się zmianą językową. Innowacja bez aprobaty i bez funkcji to błąd.

**Kryteria oceny.** Wewnątrzjęzykowe: wystarczalności (czy wypełnia lukę), ekonomiczności (czy oszczędza wysiłek), systemowe (czy zgodne z gramatyką). Zewnętrznojęzykowe: uzualne (czy powszechne), autorytetu kulturalnego, estetyczne, narodowe, funkcjonalne. Przykład z FiN: `serwer dedykowany` nie spełnia kryterium wystarczalności, bo są `serwer wydzielony`, `odrębny`, nie spełnia ekonomiczności, bo nie jest krótsze i wymaga od odbiorcy namysłu nad przesunięciem znaczenia, nie spełnia narodowego, bo to neosemantyzm z angielskiego; spełnia uzualne w środowiskach pracujących po angielsku i systemowe tylko przy szerokim rozumieniu systemu (generalizacja znaczenia).

**Postawy wobec języka.** FiN opisuje trzynaście, od abnegacji przez puryzm w kilku odmianach po leseferyzm. Postawa tego skilla to racjonalizm z umiarkowanym liberalizmem: zjawisk nie ocenia się przez pryzmat własnych emocji, akceptuje się wielopoziomowość normy, a zmiany ocenia się po ich funkcji, nie po tym, czy drażnią. Puryzm egocentryczny („dobre jest to, co ja akceptuję”) to dokładnie ta postawa, która wyprodukowała grafikę z wersji 1.0.

---

## 2. Ortografia po reformie 2026

Źródło: komunikat Rady z 10 maja 2024 wraz ze zmianą z 7 listopada 2025. Jedenaście punktów załącznika nr 1, z czego jeden podpunkt, 8b, wycofany. Przykłady pochodzą z komunikatu; kilka własnych, dobranych pod teksty Michała (`Łodzianin`, `albo by został`, `nieprzeszkolony`, `niewdrożony`, `jezioro Śniardwy`, `ulica Piotrkowska`, `ulica 3 Maja`), jest zgodnych z regułą, ale nie stoi w dokumencie.

### Zmiany obowiązujące od 1 stycznia 2026

1. **Mieszkańcy miast, dzielnic, osiedli i wsi wielką literą**: `Warszawianin`, `Zgierzanin`, `Ochocianka`, `Mokotowianin`, a więc i `Łodzianin`. Nieoficjalne nazwy etniczne małą albo wielką: `angol` lub `Angol`.
2. **Pojedyncze egzemplarze wyrobów wielką literą**, jak marki: `pod oknem zaparkował czerwony Ford`.
3. **Cząstki `-bym`, `-byś`, `-by`, `-byśmy`, `-byście` rozdzielnie ze spójnikami**: `czy by nie pojechać`, `albo by został`.
4. **`Nie-` z imiesłowami odmiennymi zawsze łącznie**, bez względu na interpretację: `nieprzeszkolony`, `niewdrożony`, `nieopisany`. Wyjątek zezwalający na świadomą pisownię rozdzielną zniesiony.
5. **Przymiotniki od nazw osobowych małą literą**, dzierżawcze i jakościowe bez różnicy: `dramat szekspirowski`, `koncert chopinowski`, `koncepcja kartezjańska`. Przymiotniki od imion na `-owy`, `-in`, `-ów` dwojako: `jackowe dzieci` lub `Jackowe dzieci`.
6. **`Pół-` łącznie** w `półżartem`, `półserio`, `półzabawa`, `półspał`; z łącznikiem przed wielką literą: `pół-Polka`.
7. **Pary wyrazów równorzędnych trojako**: `tuż-tuż`, `tuż, tuż`, `tuż tuż`; `bij-zabij`, `bij, zabij`, `bij zabij`.
8. **Wielkie litery w nazwach własnych.**
   a) Komety: wszystkie człony wielką, `Kometa Halleya`.
   b) **Wycofany** decyzją Rady z 27 października 2025. Dotyczył wariantywnej pisowni nazw geograficznych typu `cieśnina Bosfor` lub `Cieśnina Bosfor`. Obowiązuje zasada dotychczasowa: wyraz gatunkowy przed nazwą w mianowniku małą literą, `cieśnina Bosfor`, `jezioro Śniardwy`. Powód podany przez Radę: stabilność nazw podlegających standaryzacji urzędowej.
   c) Obiekty przestrzeni publicznej z wyrazem rodzajowym wielką: `Aleja Róż`, `Plac Zbawiciela`, `Park Kościuszki`, `Most Poniatowskiego`, `Pomnik Ofiar Getta`, `Cmentarz Rakowicki`, `Kościół Mariacki`, `Zamek Książ`. **`Ulica` zawsze małą**: `ulica Piotrkowska`, `ulica 3 Maja`.
   d) Lokale usługowe i gastronomiczne: wszystkie człony wielką poza przyimkami i spójnikami: `Kino Charlie`, `Hotel pod Różą`, `Restauracja Veganic`, `Pierogarnia Krakowiacy`, `Teatr Wielki`. Wersja 1.0 dopuszczała `kino Charlie` małą literą; to nieaktualne.
   e) Ordery, medale, nagrody, tytuły honorowe: wszystkie człony wielką poza przyimkami, spójnikami i wyrazem `imienia`: `Nagroda Nobla`, `Nagroda im. Jana Karskiego i Poli Nireńskiej`, `Mistrz Mowy Polskiej`, `Ambasador Polszczyzny`.
9. **Przedrostki.** Zawsze łącznie z wyrazem pisanym małą literą, z łącznikiem przed wielką: `super-Europejczyk`. Cząstki, które istnieją też jako osobne wyrazy (`super-`, `ekstra-`, `eko-`, `wege-`, `mini-`, `maksi-`, `midi-`, `mega-`, `makro-`), wolno pisać rozdzielnie: `superpomysł` lub `super pomysł`, `ekożywność` lub `eko żywność`.
10. **`Niby-`, `quasi-` łącznie** z wyrazami pisanymi małą literą: `nibyartysta`, `quasinauka`, `nibyludowy`; z łącznikiem przed wielką: `niby-Polak`, `quasi-Anglia`.
11. **`Nie-` z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi łącznie w każdym stopniu**: `niemiły`, `niemilszy`, `nienajmilszy`; `nieprędzej`, `nienajlepiej`.

### Zasady, które w tekstach Michała wracają najczęściej

Źródło tego bloku: Zasady pisowni i interpunkcji (sjp.pwn.pl/zasady), Wielki słownik ortograficzny PWN oraz FiN, rozdziały 3 i 18. To zasady sprzed reformy, przez nią niezmienione.

**Wielką literą** nazwy firm, marek, instytucji, uczelni, organizacji (`Rada Języka Polskiego`, `Uniwersytet Łódzki`), świąt, imprez i akcji, tytuły czasopism (wszystkie wyrazy poza wewnętrznymi przyimkami i spójnikami). **Małą** dni tygodnia, miesiące, epoki, wydarzenia historyczne (`powstanie warszawskie`; FiN, rozdz. 3, dopuszcza też `Powstanie Warszawskie`), województwa i powiaty, typy instytucji (`bank`, `kancelaria`, `biuro rachunkowe`), stanowiska i tytuły (`prezes`, `minister`), marki w znaczeniu rodzajowym (`adidasy`). Tytuły dzieł, ustaw i dokumentów: wielką tylko pierwszy wyraz, `Kodeks pracy`, `Ustawa o języku polskim`.

**Wielka litera grzecznościowa** to decyzja piszącego, nie przepis. W mailu, ofercie i piśmie do klienta piszemy `Pan`, `Pani`, `Państwo` wielką literą, w poście nie.

**`Nie` rozdzielnie** przed czasownikami, przed `warto`, `można`, `trzeba`, `wolno`, `wiadomo`, `brak`, przed imiesłowami przysłówkowymi (`nie będąc`), przed formami na `-no`, `-to`, przed liczebnikami, zaimkami, wyrażeniami przyimkowymi, w przeciwstawieniach (`nie proces, ale narzędzie`) i po `wcale`, `bynajmniej`.

**`By` łącznie** z formami osobowymi (`zrobiłbym`, `należałoby`), **rozdzielnie** po bezokoliczniku, po formach na `-no`, `-to`, po `można`, `trzeba`, `warto`, `wolno`, `winien`, `powinien`, po spójnikach i po wszystkich innych częściach mowy. Zawsze łącznie `aby`, `żeby`, `gdyby`, `jakby`, `choćby`, `czyżby`, `niby`, `oby`.

**Przysłówek z imiesłowem rozdzielnie**: `wolno stojący`, `nowo otwarty`, `ogólnie przyjęty`, `wysoko kwalifikowany`; łącznie tylko terminy i nazwy produktów (`zestaw głośnomówiący`). W razie wątpliwości rozdzielnie.

**Łącznik** w członach równorzędnych (`szkoleniowo-doradczy`, `biało-czerwony`), w przymiotnikach z liczbą lub literą (`5-złotowy`, `XX-lecie`), w nazwiskach dwuczłonowych i nazwach typu `Bielsko-Biała`. Człony nierównorzędne razem: `ciemnoniebieski`, `ponadstuletni`.

**Skrótowce w odmianie** z łącznikiem: `ZUS-em`, `PAN-u`, `(o) PGR-ze`. **Skróty**: bez kropki, gdy zawierają ostatnią literę wyrazu (`dr`, `mgr`, `nr`, `zł`, `kg`, `km`); z kropką, gdy odcięto końcówkę (`prof.`, `ul.`, `godz.`, `np.`, `ok.`, `itd.`, `ds.`, `jw.`); kropka po każdym członie w `m.in.`, `p.o.`, `c.o.`; nigdy z ukośnikiem (`wg`, nie `w/g`). Skrót w przypadku zależnym dostaje kropkę: `artykuł dr. Kowalskiego`; skrót tytułu kobiety bez kropki. Po skrócie kończącym zdanie nie stawiamy drugiej kropki.

**Liczby i daty.** Liczebnik porządkowy cyfrą arabską z kropką (`w 3. kwartale`), po cyfrach rzymskich bez kropki (`XXI wiek`), po liczebnikach głównych bez kropki. Data w całości cyframi z kropkami (`31.08.2026`), data z miesiącem słownie bez kropek (`31 sierpnia 2026 r.`). Godziny `9.00–17.00` albo `9:00–17:00`, jeden wzorzec w całym dokumencie. Procent bez odstępu (`40%`). Liczby do dziesięciu słownie w prozie, dane i kwoty cyframi: to konwencja redakcyjna, poziom [STYL], nie przepis.

---

## 3. Interpunkcja

Reforma 2026 interpunkcji nie zmieniła. Źródło: Zasady pisowni i interpunkcji, część interpunkcyjna, w serwisie PWN oznaczona numerami reguł w nawiasach kwadratowych.

Źródło reguł o przecinku: Zasady pisowni i interpunkcji, część o przecinku, oraz FiN, rozdz. 4.

### Przecinek: stawiamy

Przed zdaniem podrzędnym niezależnie od szyku (`Przekonałem się, że można na niego liczyć`; `Zanim przyjdą goście, przygotujemy desery`). Z obu stron zdania wtrąconego. Przed spójnikami przeciwstawnymi (`a`, `ale`, `lecz`, `jednak`, `natomiast`, `zaś`), wynikowymi (`więc`, `dlatego`, `toteż`, `zatem`) i synonimicznymi (`czyli`, `to jest`, `to znaczy`). Między jednorodnymi częściami zdania bez spójnika. Przy powtórzonym spójniku (`i horrory, i thrillery`; `albo dziś, albo wcale`). Przy imiesłowach na `-ąc`, `-łszy`, `-wszy`, chyba że bezpośrednio przed imiesłowem stoi spójnik lub zaimek względny (`muzyk, który widząc nutę, słyszy dźwięk`). Przy wołaczu. Przy wyrazach spoza zdania (`Oczywiście, pomożemy`).

### Przecinek: nie stawiamy

Przed pojedynczym `i`, `oraz`, `lub`, `albo`, `bądź`, `czy`, `ani`, `ni`. Przed `a` łącznym, porównawczym i w `między… a…`. Między przydawkami nierównorzędnymi (`pewnego pochmurnego listopadowego poranka`). Między dwoma sąsiadującymi spójnikami (`a gdy potrzebowałam pomocy, mogłam na nim polegać`). Przed członem porównawczym w zdaniu pojedynczym z `jak`, `jakby`, `niby`, `niż` (`prosty jak drut`), ale przed zdaniem porównawczym z orzeczeniem tak (`pisze szybciej, niż zdąży się zaparzyć kawa`).

### Spójniki zestawione

Przecinek przed całym zestawieniem: `mimo że`, `chyba że`, `zwłaszcza że`, `tym bardziej że`, `tyle że`, `podczas gdy`, `dlatego że`, `tak aby`, `tak że`, `podobnie jak`, `w miarę jak`, `wtedy gdy`. Gdy `tak`, `tam`, `wtedy` wprowadza zdanie podrzędne, przecinek rozdziela zestawienie: `Postępuj tak, aby nikogo nie skrzywdzić`.

### Myślnik. Pełnoprawny znak z ośmioma funkcjami

To jest rozdział, który w wersji 1.0 był nieprawdziwy. Zasady PWN kodyfikują osiem funkcji myślnika, reguły [397] do [404]: zaznaczenie domyślnego członu zdania (`Rano pił kawę, wieczorem – herbatę`), zastąpienie domyślnego `jest`, `są` przed `to`, wprowadzenie członu uogólniającego po wyliczeniu (FiN, rozdz. 4, dodaje, że często towarzyszy mu wyraz `słowem`), oznaczenie zawieszenia głosu, wprowadzenie elementu nieoczekiwanego, oddzielenie rozbudowanych członów, **wydzielenie wtrąceń** i wydzielenie uwag wtrąconych w cytacie.

Reguła [403] brzmi: wtrącenia ujmujemy w dwa myślniki. Dwa przecinki są znakiem wydzielającym **słabszym** od myślników, dwa nawiasy **mocniejszym**. FiN (rozdz. 4) uczy tego samego: nawias, dwa przecinki i dwa myślniki pełnią tę samą funkcję znaków wyodrębniających, różnią się mocą. Przecinek albo kropka **nie są** poprawką myślnika. Są innym wyborem.

**Pauza czy półpauza.** Według dr. hab. Adama Wolańskiego (Poradnia PWN, 5.11.2015) myślnik przyjmuje w typografii dwa alternatywne kształty: pauzy `—` i półpauzy `–`. Oba są poprawne, a jedyny wymóg to konsekwencja w obrębie jednego tekstu. Sam serwis PWN składa przykłady pauzą, FiN półpauzą. Twierdzenie, że pauza w polskim tekście jest anglicyzmem, jest nieprawdziwe. **Półpauza ma dodatkowo zastosowania pozamyślnikowe, bez spacji**: zakresy liczb i dat (`1989–92`, `5–10 procent`, `9.00–17.00`), relacje przestrzenne (`rajd Paryż–Dakar`, `lot Paryż–Nowy Jork`) i relacje między stronami (`mecz Widzew–ŁKS`). Jeśli w funkcji myślnika używa się półpauzy, różnica między myślnikiem a zakresem zostaje tylko w spacjowaniu: myślnik ma spacje po obu stronach, zakres nie ma żadnej.

**Dywiz** `-` to nie myślnik. Służy do łączenia członów (`Bielsko-Biała`, `biało-czerwony`), do przenoszenia wyrazów i do skrótowców w odmianie (`ZUS-em`). Dywiz w funkcji myślnika (`sytuację - bałagan`) jest niezgodny z konwencją zapisu; poprawiamy na myślnik w wybranym kształcie albo, w tekstach Michała, na inny znak.

**Co z tym robi Tone of Voice.** Michał nie używa myślnika w funkcji pauzy retorycznej w tekstach publikowanych, bo modele nadużywają tego znaku i przez to tekst brzmi jak generowany. To jest **[STYL]**, decyzja stylistyczna, i tak trzeba ją nazywać. Zamiast pauzy retorycznej używamy przecinka, dwukropka, kropki, nawiasu albo przebudowy zdania. Półpauzę techniczną (zakresy, relacje, wypunktowania) zostawiamy. W tekstach cudzych myślnika nie ruszamy. W publicznych wypowiedziach o języku nigdy nie mówimy, że myślnik to błąd, bo pod takim zdaniem pierwszy polonista pokaże „Ludzi bezdomnych” i będzie miał rację.

### Pozostałe znaki

**Dwukropek** przed wyliczeniem zapowiedzianym określeniem ogólnym, przed cytatem, przed wyjaśnieniem; nie przed wyliczeniem bez zapowiedzi ani przed dwoma członami z `i`. **Średnik** między równorzędnymi, rozbudowanymi członami, gdy przecinek jest za słaby, a kropka za mocna. **Cudzysłów** polski `„ ”`, wewnętrzny `» «`; nie bierzemy w cudzysłów metafor ani frazeologizmów; kropka po cudzysłowie zamykającym. **Wielokropek** jako jeden znak `…`. **Zbieg znaków**: kropki nie stawiamy po wykrzykniku, pytajniku ani wielokropku; stawiamy po nawiasie i cudzysłowie zamykającym. **Pytajnik** tylko wtedy, gdy pytające jest zdanie nadrzędne (`Nie wiem, czy pojadę` bez pytajnika). **Formuły korespondencji**: po powitaniu z przecinkiem dalej mała litera, po powitaniu z wykrzyknikiem wielka; po `Z poważaniem` bez kropki.

---

## 4. Fleksja i składnia. Z etykietami

Źródło: FiN, rozdziały 5 do 17, oraz WSPP.

**Biernik zaimka `ta`.** Norma wzorcowa: `tę` (`widzę tę firmę`, `znam tę panią`). `Tą` w bierniku to innowacja regulująca, poprawna tylko w normie użytkowej mówionej (FiN, rozdz. 1 i 8). W tekstach oficjalnych **[WARIANT]** do poprawienia. `Tą` jest bezwyjątkowo poprawne w narzędniku: `z tą firmą`, `pójdę tą drogą`. Błędem w obie strony jest natomiast `te` w bierniku rodzaju nijakiego: `to jagnię`, nie `te jagnię` **[BŁĄD]** (FiN, rozdz. 1).

**Czasowniki.** `wziąć`, nie `wziąść`; `poszedłem`, nie `poszłem`; `zacząłem`, nie `zaczęłem` (wszystko **[BŁĄD]**, FiN rozdz. 1 i 9); `włączać`, nie `włanczać` (**[BŁĄD]**, FiN rozdz. 2, poziom wymowy). `przekonujący`, nie `przekonywujący` **[BŁĄD]**, kontaminacja dwóch wzorów imiesłowu (FiN, rozdz. 1). `mieliła` obok wzorcowego `mełła` **[WARIANT]**. `zmielić` obok wzorcowego `zemleć` **[WARIANT]**.

**Rzeczowniki.** Biernik rzeczowników męskich nieżywotnych: norma wzorcowa `zjadłem kotlet`, norma użytkowa `zjadłem kotleta` **[WARIANT]** (FiN, rozdz. 1). `pięć awizów`, `w studio` obok `w studiu`, `sańmi` obok `saniami`: poprawne, rzadsze formy należą do normy wzorcowej. `sto pięćdziesiąt uchodźców` z czasownikiem w liczbie pojedynczej.

**Liczebniki.** `dwa tysiące dwudziestego szóstego roku`, nie `dwutysięcznego dwudziestego szóstego` **[BŁĄD]** (FiN, rozdz. 10). `półtora roku`, `półtorej godziny`. `procent` nie zmienia formy po liczebniku w mianowniku, dopełniaczu i bierniku (`o pięć procent`, `pięć procent`), ale w celowniku, narzędniku i miejscowniku wchodzi w związek zgody: `siedemdziesięciu procentom`, `z trzydziestoma procentami`, `w osiemdziesięciu procentach`; po `jeden` w dopełniaczu odmienne: `jednego procenta` lub `procentu` (FiN, rozdz. 10). `przed półtora rokiem`, nie `przed półtora roku` (FiN, rozdz. 1 i 10: w normie mieści się tradycyjne odstępstwo).

**Związek zgody.** `część zespołu korzysta`, nie `korzystają` **[BŁĄD]** (przykład własny; FiN, rozdz. 11: `większość zgromadzonych była`). Podmiot szeregowy z `i`: w normie wzorcowej orzeczenie w liczbie mnogiej (`ojciec i wujek byli`); w normie użytkowej, gdy orzeczenie stoi przed podmiotem, dopuszczalna pojedyncza; przy rzeczownikach abstrakcyjnych tego samego rodzaju obie formy (`troska i obawa były` albo `była`) (FiN, rozdz. 11).

**Związek rządu.** `kierować zespołem`, `zarządzać firmą`, `administrować fabryką` (narzędnik przy czasownikach ‛kierować’); `prowadzić przedsiębiorstwo`, `nadzorować spółkę`, `szefować instytutowi`. `używać czegoś` (dopełniacz), nie `używać coś` **[BŁĄD]** (FiN, rozdz. 13 i 30). `podobny do kogoś`, nie `podobny komuś` **[BŁĄD]** (kalka ros.; FiN, rozdz. 12 i 21). `telefonować pod numer`, nie `na numer` **[BŁĄD]** (FiN, rozdz. 12). `krem do cery suchej`, nie `dla cery` **[BŁĄD]** (kalka ang.; FiN, rozdz. 21). `wysyłać pod adresem` w normie wzorcowej, `na adres` **[WARIANT]** (FiN, rozdz. 1).

**Skróty składniowe.** `przed filmem i po nim`, nie `przed i po filmie` **[BŁĄD]** (FiN, rozdz. 1 i 13: różne przyimki wymagają różnych przypadków). `dbać o ręce i pielęgnować je`, nie `dbać i pielęgnować ręce`.

**Imiesłowowy równoważnik zdania.** Imiesłów na `-ąc` wymaga tego samego podmiotu co zdanie główne i czynności równoczesnej; na `-łszy`, `-wszy` czynności wcześniejszej. `Wchodząc do firmy, rozmawiam najpierw z zarządem` jest poprawne; `Wchodząc do firmy, powitał mnie zarząd` to **[BŁĄD]** (FiN, rozdz. 16).

**Szyk.** `zaś` i `bowiem` tradycyjnie na drugim lub trzecim miejscu w zdaniu; `zaś` na początku to innowacja rozszerzająca, **[WARIANT]** (FiN, rozdz. 1).

**Nazwiska odmieniamy.** `szkolenie u Nowaka`, `rozmowa z Michałem Kolasą`, `raport Kowalskiej`. FiN (rozdz. 5) podaje wzorce odmiany nazwisk polskich i obcych. Nieodmienne pozostają w normie nazwiska kobiet zakończone na spółgłoskę (`Hannah Arendt`, `Elfriede Jelinek`) oraz obce nazwiska o zakończeniu obcym polszczyźnie (`Pompidou`, `Hugo`, `Andrew`); nieodmienianie obcych nazwisk na `-o`, `-e`, `-i` FiN dopuszcza tylko w normie użytkowej. Nieodmienione w tekście oficjalnym polskie nazwisko męskie albo żeńskie na `-a` traktujemy jako **[BŁĄD]**, nie jako uprzejmość.

---

## 5. Leksyka. Tabela z werdyktami

Każdy wiersz ma etykietę i źródło. Wiersz bez źródła nie może dostać etykiety [BŁĄD].

| Forma | Werdykt | Źródło i uzasadnienie | Co piszemy |
|---|---|---|---|
| odnośnie czegoś | [BŁĄD] | FiN rozdz. 1 i 14: zbędna kalka składniowa z ros. | odnośnie do czegoś, a lepiej: co do, jeśli chodzi o, w sprawie |
| za wyjątkiem | [BŁĄD] | FiN rozdz. 21: niepopr., kalka ros. | z wyjątkiem |
| w każdym bądź razie | [BŁĄD] | Poradnia PWN (Wolański, 1.04.2024): wydawnictwa poprawnościowe uznają za błąd; kontaminacja `w każdym razie` i `bądź co bądź` | w każdym razie |
| pod rząd | [WARIANT] | FiN daje dwa werdykty: rozdz. 21 niepopr. (kalka ros.), rozdz. 12 popr. tylko w normie użytk., we wzorcowej `z rzędu`. Przy rozbieżności bierzemy łagodniejszy, a w tekście oficjalnym i tak poprawiamy | z rzędu, z kolei |
| z dużej litery | [BŁĄD] | FiN rozdz. 21: kalka ros. | wielką literą, od wielkiej litery |
| w pierwszym rzędzie | [BŁĄD] | FiN rozdz. 21: kalka niem. | przede wszystkim |
| wydaje się być | [STYL] | FiN rozdz. 21 podaje tylko pochodzenie (kalka strukturalna z ang. *it seems to be*), bez werdyktu; w tekstach starannych krócej i po polsku | wydaje się, zdaje się |
| wiodący ‛główny’ | [BŁĄD] | FiN rozdz. 21: kalka ros., rozpowszechniona w prasie | główny, przewodni, najlepszy |
| zabezpieczyć ‛zapewnić’ | [BŁĄD] | FiN rozdz. 21: kalka ros. | zapewnić, zagwarantować |
| jak by nie było | [BŁĄD] | FiN rozdz. 21: kalka ros. | jakkolwiek by było |
| autor ‛sprawca, zdobywca’ | [BŁĄD] | FiN rozdz. 21: kalka ang. | sprawca, wykonawca, zdobywca |
| odgrywać znaczenie | [BŁĄD] | FiN rozdz. 1: kontaminacja *mieć znaczenie* i *odgrywać rolę* | odgrywać rolę, mieć znaczenie |
| nie przywiązywać uwagi | [BŁĄD] | FiN rozdz. 1: kontaminacja | nie przywiązywać wagi, nie zwracać uwagi |
| pijany jak belę | [BŁĄD] | FiN rozdz. 1: zmiana przypadka w frazeologizmie | pijany jak bela |
| orzech do zgryzienia (bez `twardy`) | [STYL] | FiN rozdz. 24: pełna postać frazeologizmu to `twardy orzech do zgryzienia` | twardy orzech do zgryzienia |
| nóż na szyi | [BŁĄD] | FiN rozdz. 19 | nóż na gardle |
| między Bogiem a prawdą | [BŁĄD] | FiN rozdz. 19 | Bogiem a prawdą |
| dedykowany ‛przeznaczony’ | [BŁĄD] w tekstach ogólnych | FiN rozdz. 19 (`*dedykowany studentom`), 21 (wyraz modny, niepotrzebne), 26 (`*dedykowany dla` ma dodatkowo błąd składniowy), 30 (błąd leksykalny semantyczny). W normie profesjonalnej IT (`serwer dedykowany`) rozpowszechnione, ale i tam FiN, rozdz. 1, ocenia je negatywnie po kryteriach | przeznaczony dla, zrobiony pod, przygotowany dla; `dedykowany komuś` tylko w znaczeniu ‛poświęcony komuś’ |
| póki co | [WARIANT] | FiN daje dwa werdykty: rozdz. 21 niepopr. (kalka ros.), rozdz. 14 popr. tylko w normie użytk. z adnotacją, że WSPP uznaje za niepopr. Jak przy `pod rząd`: bierzemy łagodniejszy, w tekście oficjalnym poprawiamy | na razie, tymczasem, jak dotąd |
| w nawiązaniu do | [WARIANT] | FiN rozdz. 1: popr. tylko w normie użytk. | nawiązując do, w związku z |
| być na tapecie, być na topie, wlec się w ogonie, iść w odstawkę | [WARIANT] | FiN rozdz. 21: popr. tylko w normie użytk. | być omawianym, być u szczytu popularności, pozostawać w tyle |
| ASAP, masakra, impra, odjazdowy, hejter, parabank | [WARIANT] | FiN rozdz. 1: innowacje popr. w normie użytk. | w tekście oficjalnym: odpowiedniki neutralne |
| epicki ‛wyjątkowy’ | [BŁĄD] | FiN rozdz. 19 (`*epicka`, zbędna neosemantyzacja) i 21 (zapożyczenie semantyczne z ang., niepotrzebne); rozdz. 1 ocenia je po kryteriach | wyjątkowy, spektakularny, dotkliwy |
| tylko i wyłącznie | [STYL] | FiN rozdz. 22: tautologia, ale odnotowana jako frazeologizm. Nie jest błędem | w tekstach Michała: tylko |
| w chwili obecnej, na dzień dzisiejszy, w dniu dzisiejszym | [STYL] | FiN nie notuje; szablon urzędowy tego samego typu co `aktualnie`, `realizować`, `na szczeblu` (rozdz. 26) | teraz, dziś |
| w oparciu o (z nazwą abstrakcyjną) | [BŁĄD] | FiN rozdz. 14: `*w oparciu o dane`, popr. `opierając się na danych`; Poradnia PWN (Kłosińska): `opierać o` odnosi się do czynności fizycznych, z abstraktami niepoprawne, wyrażenie `w oparciu o` z nazwami abstrakcyjnymi niezalecane, najmniej razi w tekstach urzędowych. Wersja 1.0 skilla myliła się, pisząc, że to już nie błąd | na podstawie, opierając się na; `oprzeć się o ścianę` zostaje |
| posiadać (o rzeczach codziennych) | [BŁĄD] | FiN rozdz. 26: niepopr., szablonowe; schemat łączliwości to `ktoś posiada + nazwa dużego obiektu o znacznej wartości materialnej`. `Posiadać komplet garnków` jest do poprawy, `posiadać nieruchomość` nie | mieć |
| poprzez (zamiast `przez`) | [STYL], a w znaczeniu przestrzennym [BŁĄD] | FiN rozdz. 26: wyraz modny stylu urzędowego; rozdz. 14: `poprzez` oznacza drogę między punktem wyjścia a odległym celem, więc `poprzez osiedle` jest do poprawy na `przez osiedle` | przez, dzięki |
| realizować, aktualnie, dysponować, obligatoryjny, szereg, w temacie, trend, kondycja, aspekt | [STYL] | FiN rozdz. 26: szablon i wyrazy modne stylu urzędowego, naukowego, publicystycznego | robić, teraz, mieć, obowiązkowy, wiele, na temat |
| implementacja, akcesja, prezydencja, destynacja, rekomendacja, formuła (kremu), korespondować (z tematyką) | [STYL] | FiN rozdz. 26: wyrazy modne przeniesione z pism unijnych | wdrożenie, przystąpienie, przewodnictwo, kierunek, zalecenie, skład, odpowiadać |
| adresować problem, dostarczać wartość | [STYL] | kalki semantyczne z ang.; FiN rozdz. 26 notuje pokrewne `oferta adresowana jest do` jako wyraz modny (lepiej `przeznaczona dla`), samych tych zwrotów nie notuje | zająć się problemem, dać coś konkretnego |
| training, call, tool, feedback | [STYL] | anglicyzmy z polskim odpowiednikiem; Tone of Voice | szkolenie, spotkanie, narzędzie, informacja zwrotna |
| cofać się do tyłu, potencjalne możliwości, najbardziej optymalny, wzajemna kooperacja | [BŁĄD] | FiN rozdz. 19: błąd leksykalny, pleonazm; rozdz. 22: człony do usunięcia, pleonazmy bez uzasadnienia emfatycznego traktuje się jak błędy | cofać się, możliwości, optymalny, kooperacja |
| okres czasu, w miesiącu maju, kontynuować dalej | [STYL] | pleonazmy tego samego typu; FiN ich nie notuje, a rozdz. 22 dopuszcza część pleonazmów ze względów emfatycznych | okres, w maju, kontynuować |
| realne, realnie | [STYL] | Tone of Voice: słowo zajeżdżone; najwyżej raz w tekście | konkret zamiast przymiotnika |
| kluczowy, przełomowy, innowacyjny, rewolucja, game changer; warto podkreślić, co więcej, podsumowując, nie da się ukryć; w dzisiejszym dynamicznym świecie; „to nie X, to Y”; nie tylko…, ale także; wyliczenia po trzy; pauza w co drugim zdaniu | [STYL] | poprawne formy nadużywane przez modele (obserwacja własna z tekstów i szkoleń, nie badanie; komentujący pod postem z 3.09.2026 potwierdzali to przy pauzie i przy „to nie X, to Y”). Nadużycie to częstotliwość, nie norma | wyciąć albo użyć raz, świadomie |

**Powtórzenia i puste zdania.** Jeśli to samo słowo wraca w obrębie jednego zdania, przebuduj zdanie; `fundament, na którym budujemy fundamenty` czyta się jak maszyna. FiN (rozdz. 30) nazywa powtórzenie wyrazów błędem stylistycznym. Zdania, które tylko potwierdzają, a nic nie wnoszą (`świetnie to ujmujesz`, `zgadzam się w pełni`), wycinamy. Oba zjawiska to poziom [STYL], ale w tekstach Michała bezwzględny.

---

## 6. Styl i Tone of Voice. Gdzie kończy się norma

Ten punkt rozstrzyga kolizje. Zasada: **Tone of Voice może zabronić rzeczy poprawnej, ale nie może nazwać jej błędem.**

Lista decyzji stylistycznych Michała, wszystkie z etykietą [STYL]: brak myślnika w funkcji pauzy retorycznej w tekstach publikowanych; brak `tylko i wyłącznie`, `w chwili obecnej`, `w dniu dzisiejszym`, `wydaje się być`; `realnie` najwyżej raz; anglicyzmy z polskim odpowiednikiem zastępowane; jedno emoji na końcu; wyliczenia w toku zdania zamiast punktów w postach; proza ciągła zamiast jednozdaniowych linijek pod algorytm.

Kiedy Tone of Voice i norma się rozjeżdżają, decyduje kolejność: najpierw pytanie, czy to [BŁĄD] (wtedy poprawiamy zawsze), potem czy to [WARIANT] (wtedy poprawiamy w tekstach oficjalnych), dopiero potem, czy Tone of Voice chce to zmienić z powodów stylistycznych. W tę stronę nie ma sprzeczności. Sprzeczność powstaje tylko wtedy, gdy ktoś opisuje decyzję stylistyczną językiem normy, i tego skill zabrania.

---

## 7. Typografia

Twarda spacja po jednoliterowych przyimkach i spójnikach `a`, `i`, `o`, `u`, `w`, `z`. **Obowiązuje wszędzie, gdzie tekst jest składany, także na grafikach, slajdach, w PDF-ach i w PowerPoincie**, nie tylko w dokumentach; jednoliterowy wyraz na końcu wiersza na karcie o poprawności to samobój. Cudzysłów `„ ”`, apostrof `’`, wielokropek `…`. Zawsze polskie znaki diakrytyczne, także w nagłówkach i wersalikach. Separator dziesiętny to przecinek (`3,5 godziny`), separator tysięcy to spacja nierozdzielająca (`1 500 zł`). Jednostki miar ze spacją (`10 kg`), procent bez (`40%`), kwota przed skrótem waluty (`1500 zł`). Nie zapisujemy całych zdań wersalikami; Tone of Voice dopuszcza jedno słowo na tekst. Bez podwójnych spacji i bez spacji przed znakami interpunkcyjnymi. Myślnik konsekwentnie w jednym kształcie w obrębie tekstu (punkt 3).

---

## 8. Rejestry

**Post na LinkedIna lub Facebooka.** Norma wzorcowa. Proza ciągła, bez punktorów, jedno emoji na końcu, jedno miękkie wezwanie, mała litera w `wy`, `wam`. Pauza retoryczna nieużywana [STYL].

**Oferta i dokument sprzedażowy.** Norma wzorcowa. Punkty i tabele dozwolone, zero emoji, `Państwo` wielką literą, pełna nazwa przy pierwszym użyciu, daty i kwoty w jednym formacie.

**Mail.** Norma wzorcowa. Formuła powitalna z przecinkiem i mała litera dalej, jedna sprawa na wiadomość, konkretne następne działanie na końcu, `Z poważaniem` bez kropki.

**Strona internetowa.** Norma wzorcowa. Krótkie akapity, jedno wezwanie na sekcję, nagłówki bez kropki na końcu.

**Materiały szkoleniowe i slajdy.** Norma wzorcowa. Równoległa budowa punktów, bez kropek na końcu równoważników, konsekwentna wielkość liter w nagłówkach, twarde spacje także w tytułach.

**Rozmowa, wystąpienie, cytowana mowa.** Tu wolno najwięcej i tu norma użytkowa jest u siebie. Nie poprawiamy `kotleta` w relacji z sali ani `tą` w cytacie z uczestnika.

---

## 9. Kiedy sprawdzać w źródle, a nie zgadywać

Zawsze przy pisowni `ó`/`u`, `rz`/`ż`, `ch`/`h` w rzadkim wyrazie, przy odmianie obcego nazwiska, przy pełnej nazwie instytucji, przy wątpliwym przecinku, przy skrócie spoza listy, przy każdej etykiecie [BŁĄD] nadawanej po raz pierwszy. Kolejność: dokument Rady ze zmianą z listopada 2025, FiN i WSPP, Wielki słownik ortograficzny PWN, Poradnia PWN. Nazw własnych i cytatów nie poprawiamy; błąd w cytacie oznaczamy `(sic!)`.

---

## 10. Publiczne wypowiedzi o języku i o AI

Ten punkt powstał po dyskusji pod postem z 3 września 2026.

**Żaden krzyżyk bez etykiety.** Na grafice, na slajdzie, w poście każda forma opisana jako zła musi być [BŁĄD] ze źródłem. [WARIANT] i [STYL] pokazujemy inaczej: „w tekście oficjalnym lepiej”, „w moich tekstach nie używam”, „szablon do wycięcia”. Kolumna „poprawnie” obok kolumny [STYL] to kłamstwo.

**Żadnej tezy „tak pisze AI” bez źródła.** Większość kalk, pleonazmów i szablonów pochodzi z polszczyzny ludzi; model uczył się ich od nas. Jeśli twierdzimy, że coś jest cechą tekstu generowanego, potrzebujemy publikacji albo opisu własnej obserwacji z liczbą tekstów i datą. Inaczej piszemy: „tak piszą ludzie i modele”.

**Test polonisty.** Przed publikacją każdej wypowiedzi o poprawności zadaj sobie pytanie: co napisze pod tym redaktor z dwudziestoletnim stażem, który ma na półce WSPP. Jeśli potrafisz przewidzieć zarzut, popraw tekst, zanim on go napisze.

**Data źródła.** Przy powoływaniu się na dokument Rady zawsze „komunikat z 10 maja 2024 ze zmianą z 7 listopada 2025”. Samo „dokument z 2024” to wersja z wycofanym punktem 8b i zaproszenie do komentarza.

**Przyznanie się do błędu.** Jeśli publicznie pomyliliśmy styl z normą, mówimy to wprost, w jednym zdaniu, bez wykrętów, i pokazujemy, co poprawiliśmy. To buduje więcej niż post, który miał rację.

---

## 11. Cytaty i przysłowia

Przysłowie jest filarem głosu, więc musi być prawdziwe. Zmyślony cytat kosztuje wiarygodność natychmiast.

**Gdzie sprawdzać.** Wikicytaty, dział „Przysłowia polskie” z podstronami literowymi. Przy większości haseł jest linijka „Źródło:” z publikacją: Adalberg (1889–1894), Nowa księga przysłów pod red. Krzyżanowskiego (1969–1972), Słownik frazeologiczny PWN z Bralczykiem (2008), „Przysłowia są… na wszystko” Świerczyńskiej (2009), WSJP IJP PAN. Hasło bez źródła to wskazówka, nie potwierdzenie.

**Zasady.** Przysłowia nie podpisujemy autorem ani źródłem w poście, ale sprawdzamy, że istnieje w tej postaci. Cytat z osoby tylko z publikacją. Cytatu nie poprawiamy; błąd oznaczamy `(sic!)`. Przeróbka: oryginał rozpoznawalny, zmieniamy jeden element. Przysłowie ma pasować do tezy, nie odwrotnie.

**Zweryfikowany zestaw** (Wikicytaty, z podanym źródłem): `Nie od razu Kraków zbudowano` (Adalberg, s. 239), `Co nagle, to po diable` (Adalberg, s. 327), `Cierpliwość i mury przebija` (Słownik frazeologiczny PWN, s. 419), `Co dwie głowy, to nie jedna` (tamże), `Nie kupuj kota w worku` (Poradnia PWN), `Nie chwal dnia przed zachodem słońca` (WSJP), `Nie święci garnki lepią` (Adalberg, s. 132), `Co się odwlecze, to nie uciecze` (Adalberg, s. 353), `Nowe koła skrzypią` (Adalberg, s. 215), `Na bezrybiu i rak ryba` (Adalberg, s. 18), `Czego się młody nie uczy, tego stary nie umie` (Adalberg, s. 313), `Nie ma dymu bez ognia` (Adalberg, s. 115), `Ziarnko do ziarnka, aż zbierze się miarka` (Nowa księga przysłów, t. 3, s. 864; uwaga: `aż`, nie `a`), `Zgoda buduje, niezgoda rujnuje` (Adalberg, s. 633).

**Bez źródła na Wikicytatach**, do użycia jako własność wspólna, nigdy z publikacją: `Szewc bez butów chodzi`, `Strzeżonego Pan Bóg strzeże`, `Apetyt rośnie w miarę jedzenia`, `Nowa miotła lepiej zamiata`, `Nawet mistrzowi nie zaszkodzi nauka`, `Nauka nie poszła w las`.

---

## Verification

Każdy punkt to jedno „tak”.

1. Czy każda uwaga korektorska ma etykietę [BŁĄD], [WARIANT] albo [STYL] i źródło?
2. Czy nic z poziomu [STYL] nie zostało nazwane błędem ani nie dostało krzyżyka?
3. Czy tekst oficjalny stoi w normie wzorcowej, a cytowana mowa została w spokoju?
4. Czy w tekście nie ma myślnika w funkcji pauzy retorycznej (w tekstach Michała), a jeśli myślnik jest, czy ma jeden kształt w całym tekście?
5. Czy zakresy i relacje mają półpauzę bez spacji, a nie dywiz?
6. Czy każde zdanie podrzędne ma przecinek, a przed pojedynczym `i`, `lub`, `albo`, `ani` przecinka nie ma?
7. Czy zestawienia typu `mimo że`, `tym bardziej że` mają przecinek przed całością?
8. Czy imiesłowy na `-ąc`, `-łszy`, `-wszy` mają ten sam podmiot co zdanie główne?
9. Czy `nie` z imiesłowami i przymiotnikami stoi łącznie, `by` po spójniku rozdzielnie, `ulica` małą, mieszkańcy miast wielką, `Kino Charlie` wielką, `cieśnina Bosfor` małą?
10. Czy skróty mają kropki tam, gdzie trzeba, i nie ma `w/g`, `d/s`?
11. Czy cudzysłowy są polskie i nie ujęto w nie metafor?
12. Czy daty, godziny i liczby mają jeden format, procent bez spacji, twarde spacje po `a`, `i`, `o`, `u`, `w`, `z`, także na grafice?
13. Czy nie ma form z etykietą [BŁĄD] z tabeli w punkcie 5?
14. Czy nie ma powtórzeń słowa w jednym zdaniu ani zdań, które tylko potwierdzają?
15. Czy każda liczba, nazwa, cytat i przysłowie mają źródło, które da się otworzyć?
16. Czy nazwiska są odmienione?
17. Czy dokument Rady jest cytowany ze zmianą z 7 listopada 2025?
18. Jeśli tekst mówi o AI: czy żadna cecha nie została przypisana modelom bez źródła?
19. Czy przewidziałeś zarzut polonisty i czy tekst go wytrzyma?
20. Czytany na głos brzmi jak rozmowa przy kawie, a luz wziął się z doboru słów i rytmu, nie z odpuszczonej normy?