Usul Gorev Yetki

---
name: usul-gorev-yetki
description: "Çevresel uyuşmazlıkta idari yargı ile adli yargı arasındaki yol ayrımını, görevli ve yetkili mahkemeyi, dava türünü (iptal, tam yargı, tazminat) ve menfaat/dava ehliyetini belirlemek gerektiğinde; yanlış yola gitme riskini elemek için kullan."
---

# Yargı Yolu, Görev ve Yetki

## Görev
Çevresel uyuşmazlığı doğru yargı koluna ve mahkemeye yönlendirmek; dava türünü, menfaat/ehliyet şartını ve yetkili yeri belirleyerek usul kaynaklı ret riskini ortadan kaldırmak.

## Soğuk başlangıç (intake)
1. Uyuşmazlığın kaynağı idari işlem mi (ÇED/izin/yaptırım), yoksa kirleten ile zarar gören arasındaki özel ilişki mi?
2. Talep iptal mi, tam yargı (idare aleyhine tazminat) mı, özel hukuk tazminatı/el atma mı?
3. Davacının menfaat/dava ehliyeti var mı (yöre halkı, dernek, komşu)?
4. İdari işlemde tebliğ/ilan tarihi ve süre durumu nedir?

## Denetim şeması
1. **Yol ayrımı**: İdari işlem ve idarenin sorumluluğu → idari yargı (2577 sayılı İYUK). Kirleten ile zarar gören arasındaki tazminat/el atma → adli yargı (asliye hukuk). İdari para cezasında görev yolu, dayanak kanuna göre idare mahkemesi veya 5326 m.27 uyarınca sulh ceza hâkimliği olabilir; mutlaka madde düzeyinde teyit et.
2. **Dava türü**: İdari işlemin hukuka aykırılığı → iptal davası (İYUK m.2/1-a). İdarenin kusurlu/kusursuz eylem ve işlemlerinden doğan zarar → tam yargı davası (İYUK m.2/1-b).
3. **Dava şartları**: İdari yargıda menfaat (sübjektif ehliyet) aranır; çevresel davalarda yöre halkı ve çevre derneklerinin menfaat bağı genişçe yorumlanır — bu noktada ilkesel içtihat için karararama.danistay.gov.tr taranır, künye [doğrulanacak] işaretlenir.
4. **Süre ve yetki**: İptal/tam yargıda kural süre 60 gün (İYUK m.7); yetkili idare mahkemesi işlemi yapan idarenin/uyuşmazlık konusu taşınmazın yeridir (İYUK m.34-36). Adli yargıda yetki haksız fiilin işlendiği/zararın doğduğu yer (HMK) kuralına göre belirlenir.
5. **Ara sonuç**: Yol, mahkeme, dava türü, ehliyet ve süre tek tabloda sabitlenir; tereddütte idari merci tecavüzü ve görevsizlik riski not edilir.

## Çıktı modülleri
- Yargı yolu ve görev/yetki tablosu
- Dava türü ve talep eşleştirmesi
- Menfaat/ehliyet değerlendirmesi
- Süre ve yetkili yer notu

## Plugin bağlamı

Bu beceri `cevre-hukuku` eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte
çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder,
aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

## Kaynak kuralı (katı)

- **İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle.** Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay /
  Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, **esas ve
  karar numarası**, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir
  (ör. `karararama.yargitay.gov.tr`, `karararama.danistay.gov.tr`,
  `kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr`, `mevzuat.gov.tr`, UYAP Emsal).
  **Model hafızasından karar numarası ÜRETME.** Emin olunmayan her künye `[doğrulanacak]`
  olarak işaretlenir.
- **Mevzuat** madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
- **Doktrin** yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim
  belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
- Varsayımlar açıkça **"varsayım"** diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
- **MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek.** `turk-hukuku-mevzuat-mcp`
  kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, `turk-hukuku-ictihat-mcp` kararları
  Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi)
  bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi
  açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen
  künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

## Bu beceri ne yapmaz

- Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili
  hukukçudadır.
- Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
- Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
- Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu
  görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

---

*Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki
sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit
edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.*