Haksiz Fiil Sebepsiz Zenginlesme Kokleri

---
name: haksiz-fiil-sebepsiz-zenginlesme-kokleri
description: "TBK haksız fiil (m.49 vd.) ve sebepsiz zenginleşme (m.77 vd.) kurumlarının Roma delictum ve condictio sistematiğine bağlanması; kusur, hukuka aykırılık ve iade dogmatiğinde tarihî temel gerektiğinde kullanılır."
---

# Haksız Fiil ve Sebepsiz Zenginleşmenin Roma Kökleri

## Görev
Sözleşme dışı borç kaynaklarını — haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme — Roma'nın delictum ve condictio kurumlarına bağlamak; kusur, hukuka aykırılık ve iade dogmatiğini tarihî temelleriyle açıklamak.

## Soğuk başlangıç (intake)
- Konu haksız fiil mi, sebepsiz zenginleşme mi, ikisinin yarışması mı?
- Hangi unsur tartışılıyor (kusur, illiyet, hukuka aykırılık, iade kapsamı)?
- Çıktı akademik mi, yorum argümanı mı?

## Denetim şeması
1. Modern temeli sabitle: haksız fiilin unsurları TBK m.49 vd. — fiil, hukuka aykırılık, kusur, zarar, illiyet bağı; manevi tazminat TBK m.58. Sebepsiz zenginleşme TBK m.77 vd. — haklı bir sebep olmaksızın malvarlığı kayması, iade; iade kapsamı TBK m.79, kötüniyetli zenginleşen TBK m.80.
2. Haksız fiilin Roma kökünü kur: delictum (özel hukuk haksız fiili) — furtum (hırsızlık), rapina, iniuria (kişiliğe saldırı), damnum iniuria datum. Mala verilen zarar için lex Aquilia temel düzenlemedir; modern damnum (zarar) ve culpa (kusur) kavramları buradan gelir. Kusur dereceleri (dolus, culpa lata, culpa levis) modern kast-ihmal ayrımının atasıdır.
3. Hukuka aykırılığı bağla: damnum iniuria datum'daki iniuria (hukuka aykırılık) unsuru, TBK m.49/f.1'deki hukuka aykırılık şartının kökenidir. Salt zarar değil, hukuka aykırı zarar aranır.
4. Sebepsiz zenginleşmenin Roma kökünü kur: condictio davaları — condictio indebiti (borç olmayanın ödenmesi), condictio causa data causa non secuta (gerçekleşmeyen sebep), condictio ob turpem vel iniustam causam. Bunlar TBK m.77'deki geçerli olmayan/gerçekleşmeyen/sona eren sebep ayrımının kaynağıdır.
5. Yarışmayı çöz: aynı maddi olayda haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme taleplerinin yarışması (TBK m.60 benzeri seçimlik haklar mantığı) Roma'daki actio'lar yarışması düşüncesiyle bağlanır; ancak çözümü yürürlükteki maddeye göre ver.
6. Ara sonuç: somut talebi doğru köke oturt; unsurları madde sırasına göre denetle.

İspat/dayanak: TBK m.49, m.58, m.77, m.79-80 ile; Roma kurumları (lex Aquilia, condictio) fragmanla; doktrin [doğrulanacak].

## Çıktı modülleri
- Unsur soykütüğü tablosu (TBK unsuru / Roma karşılığı).
- Kusur dereceleri karşılaştırması (dolus-culpa / kast-ihmal).
- condictio tipleri ile TBK m.77 sebep ayrımı eşlemesi.

## Plugin bağlamı

Bu beceri `roma-hukuku` eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte
çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder,
aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

## Kaynak kuralı (katı)

- **İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle.** Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay /
  Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, **esas ve
  karar numarası**, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir
  (ör. `karararama.yargitay.gov.tr`, `karararama.danistay.gov.tr`,
  `kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr`, `mevzuat.gov.tr`, UYAP Emsal).
  **Model hafızasından karar numarası ÜRETME.** Emin olunmayan her künye `[doğrulanacak]`
  olarak işaretlenir.
- **Mevzuat** madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
- **Doktrin** yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim
  belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
- Varsayımlar açıkça **"varsayım"** diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
- **MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek.** `turk-hukuku-mevzuat-mcp`
  kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, `turk-hukuku-ictihat-mcp` kararları
  Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi)
  bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi
  açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen
  künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

## Bu beceri ne yapmaz

- Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili
  hukukçudadır.
- Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
- Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
- Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu
  görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

---

*Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki
sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit
edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.*